Kur’an merkezli hayat hikâyesi

Kur’an, İdris hakkında yalnızca birkaç güçlü nitelik bildirir: O doğru sözlüdür, peygamberdir ve yüce bir makama yükseltilmiştir. Enbiyâ sûresinde ise İsmail ve Zülkifl ile birlikte sabredenlerden sayılır; Allah’ın rahmetine alınan salih kullar arasında anılır.

İdris’in nerede yaşadığı, hangi topluma gönderildiği, mesleği veya hayatındaki olaylar Kur’an’da açıklanmaz. Bu nedenle Kur’an merkezli bir anlatı, sonraki kaynaklarda aktarılan ayrıntıları onun kesin hayat hikâyesi gibi sunmaz. İdris kıssasının bize ulaşan özü; doğruluk, sabır, kulluk ve Allah katındaki yüksek değerdir.

Kimliği hakkındaki görüşler

İdris’in hayatı, Kur’an’ın kısa bilgi verdiği alanlardan biridir. TDV İslâm Ansiklopedisi, onu Kitâb-ı Mukaddes’teki Hanok ile özdeşleştiren yorumların İslâm tarihçileri arasında yaygınlaştığını; ayrıca Hermes gibi eski kültür şahsiyetleriyle ilişkilendirildiğini aktarır. Yazıyı, dikişi, hesabı veya astronomiyi ilk öğreten kişi olduğuna dair anlatılar da bu geniş literatür içinde yer alır.

Bu bilgilerin aynı derecede güvenilir olmadığını belirtmek gerekir. İdris-Hanok özdeşliği karşılaştırmalı dinler tarihi açısından değerlendirilebilir; Hermes bağlantısı ve çeşitli sanatların mucidi olduğu iddiaları ise tarih, tefsir ve efsanenin iç içe geçtiği rivayetlerdir. Kur’an bunların hiçbirini doğrulamaz. Sahih hadislerde İdris’ten özellikle mi‘rac gecesinde karşılaşılan peygamberlerden biri olarak söz edilir.

Kur’an’ın bıraktığı güçlü portre

Ayrıntılı bir macera anlatısı bulunmamasına rağmen İdris’in portresi belirgindir: sıddîk, nebî, sabırlı ve salih bir kul. “Yüce bir makama yükseltilme” ifadesi müfessirlerce maddî bir yükseliş, mânevî derece veya peygamberlik şerefi şeklinde farklı yorumlanmıştır. Kesin olan, Allah’ın onu doğruluğu ve kulluğuyla övmesidir.

İdris’in kıssası bilgi üretirken sınır bilmenin de örneğidir. Hakkında az bilgi bulunması, her anlatıyı kabul etmeyi değil; kesin bilgi ile yorum ve rivayeti birbirinden ayırmayı gerektirir.